Rozpoznawanie zaburzeń - wczesne sygnały

 Nie zawsze niepełnosprawność dziecka zostaje rozpoznana i zdiagnozowana od razu, przy narodzinach. Często dziecko wydaje się rozwijać prawidłowo i tylko niektóre elementy jego zachowania budzą niepokój rodzica.

Wczesne rozpoznanie niepełnosprawności i wdrożenie postępowania terapeutycznego daje szansę na pełną normalizację rozwoju lub ograniczenie skutków choroby. Systematyczne badania profilaktyczne dzieci, a szczególnie objęcie opieką specjalistyczną dzieci z „ciąż zwiększonego ryzyka” pozwala na rozpoznanie nieprawidłowości w rozwoju. Wczesna diagnostyka może w istotny sposób pomóc w ukierunkowaniu dalszego postępowania terapeutycznego.

Wiele chorób wykrytych we wczesnym okresie życia można skutecznie leczyć. Pozwala to uniknąć trwałego upośledzenia dziecka. Są jednak jednostki chorobowe, których nie diagnozuje się poprzez badania przesiewowe, a zaburzenia są dyskretne i trudno wykrywalne w kontrolnych badaniach pediatrycznych. Dlatego tak ważną rolę odgrywa obserwacja dziecka przez rodziców, poparta wiedzą na temat prawidłowości jego rozwoju.

Dobra znajomość podstawowych etapów rozwojowych ułatwia rodzicom spostrzeżenie nieprawidłowości. Nawet niewielkie odchylenia od normy należy zgłaszać lekarzowi i w razie potrzeby starać się wyrównywać nieprawidłowości. Prawdopodobieństwo występowania zaburzeń ze strony ośrodkowego układu nerwowego wzrasta wraz z liczbą stwierdzonych u dziecka czynników ryzyka okołoporodowego. Niektóre zjawiska trudne do uchwycenia w niemowlęctwie, mogą pojawić się z opóźnieniem – w wieku przedszkolnym, lub wczesnoszkolnym.

Niepokojące objawy, które powinny zwrócić uwagę rodzica, to:

W wieku noworodkowym:

  • długo utrzymujący się płacz bez uchwytnej przyczyny,
  • trudności w ssaniu i połykaniu, uporczywe ulewanie pokarmu lub częste wymioty,
  • drżenie mięśniowe, nadmierna wiotkość lub wzmożone napięcie mięśni dziecka, uporczywie zaciśnięte piąstki z schowanym kciukiem.

Przyczyny tych objawów mogą być bardzo różne i łatwe do leczenia, ale mogą też być początkiem poważniejszych zaburzeń rozwojowych.

W okresie niemowlęcym:

W tym okresie niepokojący jest przede wszystkim brak postępu w rozwoju lokomocji, i postawy zaburzenie kolejności występowania poszczególnych zdolności oraz nieprawidłowe wzorce ruchowe. Najważniejsze objawy z tej grupy to:

  • nieprawidłowe lub opóźnione nabywanie umiejętności ruchowych – brak podnoszenia główki w pozycji na brzuszku, opadanie głowy, nabycie wcześniej umiejętności stania niż siedzenia, przedłużone pełzanie bez raczkowania, nadmierne przywiedzenie bioder – powodujące trudności w zmianie pieluszek,
  • nieprawidłowe wzorce ułożeniowe – dziecko prostuje się odginając głowę do tyłu (wzmożone napięcie mięśni grzbietu), krzyżuje kończyny dolne. 

Należy także zwrócić uwagę na:

  • małą ruchliwość spontaniczną malucha przy jednoczesnej nadmiernej wrażliwości na bodźce zewnętrzne,
  • duży niepokój dziecka, częsty długotrwały lub nagły krzyk bez wyraźnego powodu,
  • zaburzenia rytmów biologicznych (zwłaszcza snu - czuwanie w nocy kosztem spania w dzień,  zwiększone lub zmniejszone zapotrzebowanie na sen),
  • zaburzenia w rozwoju kontaktów społecznych, brak uśmiechu, wczesnej wokalizacji , brak kontaktu wzrokowego, zez, oczopląs w wieku ponad 3 miesięcy,
  • brak lub małe zainteresowanie zabawkami,
  • stereotypowe ruchy rąk u dziecka w wieku ponad 6 miesięcy, 
  • trudności w karmieniu.

W przypadku dzieci małych rozwój ruchowy oceniany jest często w kontekście powiązań motoryki i funkcji poznawczych – jest to tzw. rozwój psychoruchowy. Dlatego też braki w rozwoju ruchowym często sygnalizują opóźnienia w rozwoju poznawczym, emocjonalnym, społecznym. W pierwszych miesiącach życia opóźnienia w rozwoju ruchowym to niejednokrotnie jedyny sygnał nieprawidłowości w rozwoju dziecka.

Gdy dziecko w okresie od 1. do 3. roku życia nie chwyta przedmiotów chwytem „pęsetkowym”, czyli kciukiem i palcem wskazującym, ale całą dłonią, nie naśladuje prostych gestów i zachowań osób dorosłych, nie bawi się w proste zabawy tematyczne, nie bawi się zabawkami zgodnie z ich przeznaczeniem, długotrwale stereotypowo kiwa się, nie dostosowuje swojej pozycji ciała do osoby, gdy jest noszone,ma kilkusekundowe objawy „zapatrzenia się” z mimowolnymi ruchami, jest nadmiernie spokojne i nie zgłasza swoich potrzeb lub przeciwnie, jest niezwykle aktywne – to powinniśmy szukać pomocy specjalistów. Więcej na temat prawidłowości rozwoju małego dziecka można dowiedzieć się w artykule „Prawidłowy rozwój dziecka w wieku 0-3 lat”.

opracowała Dobrosława Uberna
psycholog
Fundacja „Promyk Słońca”