Jak wspierać rozwój dziecka z niepełnosprawnością?

Rodzice dzieci niepełnosprawnych stoją przed ogromnym wyzwaniem. Jak kochać mądrze dziecko aby nie ograniczać jego rozwoju?. Jak pogodzić się z myślą, że moje dziecko mogło być zdrowe lub jak nie uciekać w różnorodne zabiegi i czynności, które pozwolą zapomnieć lub wyprzeć fakt niepełnosprawnego dziecka. Tylko ten rodzic, który przeszedł wszystkie psychologicznie naturalne fazy od odrzucenia po akceptację lub pogodzenia się po drodze przechodząc fazę buntu i frustracji, stanie się rodzicem kochającym całym sercem, zapewniającym wsparcie i pomoc w momentach kiedy dziecko tego potrzebuje. Rodzice obserwują swoje dziecko, porównują go z innymi dziećmi, szukają porad u specjalistów. Takim najważniejszym sprawdzianem rozwoju dziecka i jego samodzielności jest okres przedszkolny i szkolny. Jest to okres kiedy dziecko uczy się współdziałać z innymi, uczy się wielu nowych rzeczy, staje przed nowymi wyzwaniami zmieniającej się rzeczywistości. Rodzic i nauczyciel powinien pozwolić dziecku kroczyć własną ścieżka rozwoju, zgodnie ze sprawdzoną zasadą pomóż mi to zrobić samemu. każde dziecko chciałoby powiedzieć nauczycielowi lub rodzicowi; „Nie idź przede mną bo nie nadążam, nie idź za mną bo nie mogę się ciągle oglądać do tyłu, idź obok mnie”.

W Poradniku tym jako pedagog i rodzic dziecka niepełnosprawnego skupię się na aspektach pedagogicznych dotyczących kształcenia uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, przybliżę podstawowe prawo oświatowe, gdyż często spotykam się z niewiedzą rodziców na ten temat. W opracowanych poradnikach i publikacjach często wiedza dezaktualizuje się wraz ze zmianami podstaw prawnych dotyczących edukacji.

Weronika Żuławińska

Dziecko z niepełnosprawnością umysłową

Przez wiele lat u dzieci z niepełnosprawnością umysłową akcentowano przede wszystkim utrudnienia, braki i niedostatki, zaś obecnie z całą mocą podkreśla się ich możliwości rozwojowe i mocne strony. Czasami efekty pracy z dziećmi z niepełnosprawnością widać dopiero po pewnym czasie, uzyskiwane metodą „małych kroczków” przynoszą wiele radości i są motywacją do dalszych działań.

Dzięki odpowiedniej rehabilitacji, terapii psychologicznej i pedagogicznej można znacznie podnieść poziom funkcjonowania psychospołecznego dzieci z deficytami rozwojowymi, stąd tak istotna jest wiara i optymizm u rodziców, zwłaszcza na początku drogi, gdy na efekty trzeba jeszcze poczekać.  Badania prowadzone na przestrzeni lat dowiodły, iż więcej jest podobieństw niż różnic w funkcjonowaniu osób z niepełnosprawnością umysłową w stopniu lekkim i ich pełnosprawnych rówieśników.

Dzieci z niepełnosprawnością umysłową, zwłaszcza w stopniu lekkim, osiągają poszczególne stadia rozwoju w tej samej kolejności co ich pełnosprawni koledzy i koleżanki, lecz tempo zachodzących zmian jest wolniejsze i nie zawsze w pełni realizują one swój potencjał rozwojowy. Czasem deficytów rozwojowych, ze względu na ich rozpiętość, nie udaje się zniwelować, ale podjęta rehabilitacja pomaga je złagodzić i zmniejszyć pojawiające się negatywne ich następstwa. Niedorozwój intelektualny powoduje u dzieci trudności w procesach poznawczych.

Spostrzeżenia są – w przypadku dzieci z niepełnosprawnością umysłową w stopniu lekkim - mniej precyzyjne, mniej zróżnicowane, charakteryzują się wolniejszym tempem i zwężonym zakresem w porównaniu ze spostrzeżeniami dzieci pełnosprawnych intelektualnie. Stosowanie ćwiczeń terapeutycznych warunkuje często dobre spostrzeganie i staje się źródłem wiedzy o otaczającym je życiu, co z kolei potwierdza zasadność ich prowadzenia.

Wyobraźnia charakteryzuje się pewną sztywnością, ma zazwyczaj charakter odtwórczy, ale udowodniono możliwość jej dynamizowania, która pomaga myśleniu operacyjnemu. W wyniku ćwiczeń wyobraźnia zmienia swój charakter z odtwórczego na twórczy, pojawiają się nowe pomysły, które mogą być drogą do nowych odkryć i osiągnięć; są niezbędne w pracy artystycznej.

Marzenia spełniają niezwykle ważną rolę w rozwoju dziecka, są formą terapii, niejednokrotnie pobudzają inicjatywę dziecka, zachęcają do aktywności, która - gdy zostanie odpowiednio ukierunkowana - może urzeczywistnić marzenia.

Uwaga i pamięć posiada u dzieci niepełnosprawnych intelektualnie pewne ograniczenia i braki. Odpowiednie zabiegi dydaktyczne i rewalidacyjne mogą jednak skutecznie doskonalić, ćwiczyć i rozwijać te obydwie skomplikowane i powiązane ze sobą funkcje. Niewielka trwałość i podzielność uwagi wzrasta z wiekiem dziecka, gdy jest odpowiednio stymulowana poprzez naukę i zabawę, lepiej funkcjonuje.

Myślenie – braki są zauważalne w procesach uogólniania i myślenia abstrakcyjnego, które szczególnie widoczne są zwłaszcza podczas uczenia się matematyki i które najtrudniej poddają się stymulacji.

Kształtowanie się pojęć – w rozwoju i utrwalaniu pojęć dużą rolę odgrywają wzmocnienia pozytywne i powtórzenia. W przypadku dziecka z niepełnosprawnością umysłową liczba powtórzeń musi być znacznie większa, a wzmocnienia częstsze i silniejsze.

Pojęcia związane z organizacją przestrzeni, z cechami przedmiotów i ujmowaniem stosunków między nimi można rozwijać poprzez ćwiczenia rysunkowe, manipulacyjne (dobieranie takich samych obrazków, kształtów geometrycznych), klasyfikacyjne, ćwiczenia polegające na kojarzeniu napisów z przedmiotami, ćwiczenia rytmiczne.

Mowa – charakteryzuje ją ubogi zasób słownictwa odnoszącego się do pojęć abstrakcyjnych. Pojawiają się także nieprawidłowości artykulacyjne, które po najlepiej wczesnej interwencji logopedycznej i systematycznym ćwiczeniom można wyeliminować.

Praca korekcyjna z dzieckiem odnosi się do trzech aspektów:

  • utrwalanie, podtrzymywanie, doskonalenie dobrze rozwiniętych umiejętności,
  • usprawnianie, wspomaganie i stymulacja funkcji wolniej rozwijających się,
  • korygowanie i kompensacja braków najbardziej utrwalonych, niepoddających się terapii.

Trudności w nauce

Najtrudniejsze dla rodziców jest zaakceptowanie faktu, że ich dziecko ma problemy z nauką. Podstawowym warunkiem skutecznej pomocy dziecku są jasne komunikaty, że jest ono kochane i akceptowane pomimo kłopotów. Pojawiające się deficyty i trudności w rozwoju dzieci ujawniają się najczęściej jako kłopoty z pisaniem i czytaniem.

Trudności w nauce pisania i czytania mogą wynikać:

  • z niespecyficznych trudności – niepełnosprawność umysłowa, inteligencja niższa niż przeciętna, wady zmysłu, zaniedbanie środowiskowe;
  • ze specyficznych trudności – dysleksja rozwojowa: dysleksja, dysgrafia, dysortografia.

Dzieci przejawiające trudności w uczeniu się powinny uczęszczać na zajęcia z zakresu terapii pedagogicznej, które sprowadzają się do korekcji, czyli usprawniania zaburzonych funkcji poznawczych i ruchowych dziecka, a także do kompensacji – usprawniania funkcji dobrze rozwijających się celem wspomagania słabiej funkcjonujących struktur lub częściowego ich zastępowania.

Równolegle z nauką pisania i czytania dziecko doskonali poszczególne funkcje psychiczne, tj. myślenie, pamięć, uwagę, percepcję wzrokową i słuchową. Celem terapii pedagogicznej jest także stymulowanie ogólnego rozwoju dziecka i usprawnianie funkcji ważnych w procesie czytania i pisania:

  • wzrokowo-przestrzennych,
  • słuchowo-językowych, ,
  • motorycznych, tj. sprawności manualnej i ogólnego rozwoju ruchowego dziecka,
  • współdziałania ze sobą funkcji (koordynacja wzrokowo-ruchowa podczas pisania, wzrokowo-słuchowa podczas czytania, itd.).

Systematyczna praca w domu, w szkole i na zajęciach to podstawowy warunek skutecznego oddziaływania na dziecko. Aby przyniosło ono pożądany efekt, warto pamiętać:

  • Dziecko powinno mieć w domu specjalnie przygotowane miejsce do nauki (najlepiej przy biurku).
  • Pamięć pracuje sprawniej, gdy dziecko jest zrelaksowane, a zatem ważny jest odpoczynek przed przystąpieniem do ćwiczeń.
  • Miejsce do pracy powinno być uprzątnięte, bez zbędnych przedmiotów rozpraszających uwagę
  • Po jednej stronie biurka zaleca się ustawić zieloną roślinę, na którą dziecko może skierować zmęczony czytaniem wzrok.
  • Trzeba zadbać o ciszę - wyłączyć telewizor, sprzęt grający.
  • Mózg wymaga „rozgrzewki”, czyli ćwiczeń wstępnych, na przykład w formie zabawy.
  • W pracy warto wykorzystywać skojarzenia, dzięki którym więcej i lepiej się zapamiętuje.

Zalecaną formą wspierającą pracę i relaks dziecka są zajęcia ruchowe, zwłaszcza z zakresu kinezjologii edukacyjnej, która rozwija uwagę i pamięć, pobudza i usprawnia pracę obu półkul mózgowych odpowiedzialnych za koordynację funkcji wzrokowych, słuchowych i ruchowych.

Wyrozumiałość, wsparcie i motywacja

Rodzice powinni umiejętnie zachęcać dziecko do pracy, ucząc je tego, że trudności można pokonać wytrwałą i systematyczną pracą. Akcentowanie jego mocnych stron i osiąganych sukcesów pomoże mu uwierzyć we własne możliwości. Wsparcie i wyrozumiałość ze strony rodziców pomogą młodemu człowiekowi pokonać trudne zadania, podniosą jego motywację do nauki, która często jest niska. Brak motywacji może wynikać z porażek i frustracji, jakich dziecko doświadcza. Frustracja ma niekorzystny wpływ na uczenie się, może spowodować brak ciekawości oraz utratę zainteresowania. Należy zachęcać dziecko do rozmów o jego kłopotach i porażkach, dawać poczucie bezpieczeństwa i zmierzać do kształtowania właściwego obrazu samego siebie.

Dziecko widzi siebie przez pryzmat swoich rodziców i tego, co o sobie słyszy.

Jeśli dziecko żyje w atmosferze krytyki, uczy się potępiać.

Jeśli dziecko doświadcza wrogości, uczy się walczyć.

Jeśli dziecko musi znosić kpiny, uczy się nieśmiałości.

Jeśli dziecko jest zawstydzane, uczy się poczucia winy.

Jeśli dziecko żyje w atmosferze tolerancji, uczy się być cierpliwym.

Jeśli dziecko jest akceptowane i chwalone, uczy się doceniać innych.

Jeśli dziecko żyje w atmosferze uczciwości, uczy się sprawiedliwości.

Jeśli dziecko żyje w poczuciu bezpieczeństwa, uczy się ufności.

Jeśli dziecko żyje w atmosferze aprobaty, uczy się lubić siebie.

Jeśli dziecko żyje w atmosferze akceptacji i przyjaźni, uczy się tego, jak znaleźć miłość w świecie.

(źródło: „Kropla” 1994)

Nawet najlepszym rodzicom może być trudno pomóc dziecku z deficytami. W takiej sytuacji ważne okazuje się wsparcie z zewnątrz, ze strony psychologów i pedagogów. Istotna jest wówczas otwartość rodziców na wskazówki specjalistów.

Każde dziecko, niezależnie od stopnia niepełnosprawności, wymaga pomocy, opieki i rehabilitacji. Należy dołożyć wszelkich starań, aby mogło w pełni wykorzystać możliwości, jakimi obdarzyła je natura.